Een bijzonder gebouw op een bijzondere plek

Wie in Ouderkerk aan de Amstel de Kerkstraat inloopt, ziet een deftig negentiende-eeuws huis met een mooie voorgevel. Wie het huis van de andere kant nadert, over het water, ziet iets anders: een tweede voorgevel, die uitkijkt over de Amstel.

Dat is geen verstrooidheid van de bouwers. Toen de Pastorie werd gebouwd was de rivier net zo goed een weg als de straat, en een huis dat zichzelf serieus nam liet zich aan beide zijden zien.

Wiltenburg, en het bier

Voor de Pastorie er stond, stond hier Wiltenburg: een buitenplaats. In de zeventiende en achttiende eeuw lieten welgestelde Amsterdamse kooplieden er langs de Amstel tientallen bouwen. Deels uit genoegen, deels als belegging in het boerenland eromheen, en deels om weg te zijn van de grachten in de stad, die in de zomer een bron van stank en ziekte waren. Vanuit hun tuinen keken ze uit over het water waarover hun handel voer.

Wiltenburg zakte later af naar iets veel prozaïschers en misschien wel leukers: een bierstekerij. Een biersteker mocht bier dat elders was gebrouwen vervoeren en afleveren. Een transportbedrijf dus, en logisch genoeg gevestigd aan de rivier waarover dat bier zijn weg vond.

In 1790 kochten de kerkmeesters van de Hervormde Kerk het terrein. Ze zaten dringend verlegen om grond voor een pastorie, en dit perceel, met zijn kade en zijn uitzicht, was te goed om te laten lopen. De predikant trok in het oude huis. Precies een eeuw later, rond 1890, ging dat tegen de vlakte om plaats te maken voor het huis dat er nu staat.

Het gebouw

De bouwstijl heet eclectisch: de negentiende-eeuwse gewoonte om te lenen uit meerdere bouwstijlen tegelijk en er iets van te maken dat vooral welvarend en gastvrij oogt. Twee bouwlagen in roodbruine baksteen, onder een afgeplat schilddak met zwarte kruispannen. Een symmetrische voorgevel met vijf vensterassen, waarvan de middelste wordt geaccentueerd door een houten dakkapel met fronton. Getoogde vensters met houten schuiframen en luiken, een omlopend fries van siermetselwerk, geblokte pilasters op de hoeken, en een hardstenen omlijsting om de voordeur waar twee treden naartoe leiden.

Het is, met andere woorden, een huis dat is gebouwd om indruk te maken zonder zich op te dringen. Dat het "de mooiste pastorie van Nederland" wordt genoemd, is een uitspraak zonder jury, maar wie er op een zomeravond in de tuin gaat staan, met de Amstel aan zijn voeten, gaat er niet snel tegenin.

De theekoepel

Achter in de tuin, aan het water, staat een theekoepel. Het monumentenregister omschrijft hem sinds 1970 met een simpele zin: "van eenvoudige late architectuur, doch van historische waarde." Koepels als deze stonden langs de hele Amstel, in prenten en op schilderijen: kleine bouwsels waarin je thee dronk, de schepen zag passeren, en niets nuttigs deed. De theekoppel is in volle glorie herstelt en je kan er nu weer genieten van het uitzicht, converseren en theedrinken.

De poort

De poort naar de pastorie is ouder dan het huis zelf. Hij stamt uit de eerste periode van de pastorie en heeft de sloop van 1890 overleefd. Een detail dat je pas opvalt als je het weet.

Het ensemble

De Pastorie staat er niet alleen. Samen met de Amstelkerk uit 1775, de theekoepel, de hekwerken, het wagenhuis en de diaconiehuisjes vormt het een monumentaal ensemble, midden in het beschermd dorpsgezicht van Ouderkerk aan de Amstel. Voor de Rijksdienst is het "een gaaf bewaard gebleven voorbeeld van een pastorie uit het vierde kwart van de negentiende eeuw op het Noord-Hollandse platteland". Voor het dorp is het gewoon de plek waar de kerk, het water en de straat elkaar raken.

In de jaren negentig is het huis grondig gerestaureerd. Sindsdien heeft het geen woonbestemming meer. De afgelopen jaren heeft de pastorie gediend als kantoor. De laatste gebruiker was de Ouderkerkse onderneming House of Sports.

En nu

Een huis dat honderddertig jaar lang van iemand was — van de dominee, van de kerk — heeft geen vanzelfsprekende volgende bewoner. Wij denken dat de volgende bewoner het dorp zelf is.

Feiten

• 17e–18e eeuwbuitenplaats Wiltenburg op deze plek, later een bierstekerij
• 1775bouw van de huidige Amstelkerk
• 1790de kerkmeesters van de Hervormde Kerk kopen Wiltenburg aan voor een pastorie
• ca. 1890het oude huis wordt gesloopt; de huidige pastorie verrijst als dienstwoning van de Nederlands Hervormde Kerk
• 1970de theekoepel wordt ingeschreven als rijksmonument (nr. 31964)
• 1998pastorie en bijgebouwen worden ingeschreven als rijksmonument
• jaren '90grondige restauratie; sindsdien geen woonbestemming meer
• vanaf begin 2019de Ouderkerkse onderneming House of Sports gebruikt de pastorie als kantoor
• 2026Cultuurhuis Pastorie aan de Amstel gaat van start